Joost van den Vondel

Joost van den Vondel (1587–1679) geldt als de belangrijkste dichter en toneelschrijver van de Nederlandse Gouden Eeuw. Hij schreef ruim dertig toneelstukken, waaronder Gijsbrecht van Aemstel en Lucifer, en duizenden regels gelegenheidspoëzie. Wie de zeventiende eeuw wil begrijpen, komt vroeg of laat bij Vondel uit.

Leven

Vondel werd op 17 november 1587 geboren in Keulen, als zoon van doopsgezinde ouders uit Antwerpen die om hun geloof waren gevlucht. Rond 1596 vestigde het gezin zich in Amsterdam. Daar nam Vondel de kousenhandel van zijn vader over; schrijven deed hij naast zijn werk. Hij leerde zichzelf Latijn en las de klassieke schrijvers in het origineel, wat zijn toneel sterk zou beïnvloeden.

In de jaren 1620 mengde hij zich in de politiek. Zijn treurspel Palamedes (1625) werd gelezen als een aanklacht tegen de terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt, en Vondel kreeg een boete. Rond 1641 bekeerde hij zich tot het katholicisme, in het protestantse Amsterdam een opvallende stap. Op latere leeftijd raakte hij in geldnood, onder meer door schulden van zijn zoon, en werkte hij jarenlang als klerk bij de Bank van Lening. Vondel overleed op 5 februari 1679 in Amsterdam, op 91-jarige leeftijd, en werd begraven in de Nieuwe Kerk.

Stijl en thema's

Vondel schreef in een plechtige, rijk beeldende taal, meestal in alexandrijnen: versregels van twaalf of dertien lettergrepen met een rust in het midden. Zijn treurspelen volgen de regels van het klassieke drama, met reien (koorzangen) tussen de bedrijven. Veel stukken putten uit de Bijbel, zoals Lucifer, Jeptha en Adam in ballingschap. Terugkerende thema's zijn hoogmoed en val, trouw aan God en gezag, en de vraag hoe een mens zich verhoudt tot het lot.

Naast toneel schreef hij hekeldichten, lofdichten op schepen, stadhuizen en vorsten, en persoonlijke gedichten. Het bekendste daarvan is het gedicht bij de dood van zijn zoontje, 'Kinder-lyck', waarin de stijl ineens sober en direct wordt.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Vondel nu nog?

Vondel laat zien hoe Amsterdam zichzelf zag op het hoogtepunt van zijn macht. Gijsbrecht van Aemstel werd geschreven voor de opening van de Amsterdamse Schouwburg in 1638 en werd daarna eeuwenlang rond nieuwjaar opgevoerd. Lucifer werd na twee voorstellingen verboden, omdat kerkelijke kringen het ongepast vonden engelen op het toneel te zetten. Dat soort geschiedenissen maakt Vondel ook buiten de literatuurles interessant.

Daarnaast zit zijn taal nog overal in het Nederlands. Uitdrukkingen en regels uit zijn werk worden nog geciteerd, en het Vondelpark in Amsterdam is naar hem vernoemd.

Waar begin je?

Begin met Gijsbrecht van Aemstel: het verhaal over de val van Amsterdam is spannend en overzichtelijk. Kies een editie met hertaling of uitgebreide aantekeningen, want de zeventiende-eeuwse spelling en woordkeus zijn zonder hulp lastig. Daarna ligt Lucifer voor de hand, het stuk dat veel kenners zijn beste vinden. Wie liever korte teksten leest, start met een bloemlezing van zijn gedichten, waarin 'Kinder-lyck' bijna altijd is opgenomen.

Lees Vondel gerust naast zijn tijdgenoten P.C. Hooft, Gerbrand Bredero en Constantijn Huygens. Dan zie je hoe verschillend de schrijvers van de Gouden Eeuw te werk gingen.

Vondel lenen in de bibliotheek

Moderne uitgaven en hertalingen van Vondel staan in veel bibliotheken, en zijn meestal te reserveren als ze niet in je eigen vestiging liggen. Soms zijn hertalingen ook als e-book te lenen. Oude drukken en zeldzame edities beheert de Koninklijke Bibliotheek. De volledige teksten van Vondel staan gratis online bij de DBNL, de digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren.

Veelgestelde vragen

Waar is Joost van den Vondel geboren?

Vondel werd op 17 november 1587 geboren in Keulen, in Duitsland. Zijn ouders waren doopsgezinden uit Antwerpen; het gezin verhuisde rond 1596 naar Amsterdam.

Wat is het bekendste werk van Vondel?

Het bekendste werk is Gijsbrecht van Aemstel (1637), geschreven voor de opening van de Amsterdamse Schouwburg. Lucifer (1654) wordt vaak als zijn literaire hoogtepunt gezien.

Waarom werd Lucifer verboden?

Na twee opvoeringen in 1654 werd Lucifer verboden onder druk van de gereformeerde kerk. Predikanten vonden het ontoelaatbaar dat hemelse wezens op het toneel werden gespeeld.

Is Vondel moeilijk te lezen?

Zonder hulp wel, door de oude spelling en de lange zinnen in versvorm. Met een hertaling of een editie met aantekeningen is hij goed te volgen.