Multatuli (Eduard Douwes Dekker)

Multatuli, het pseudoniem van Eduard Douwes Dekker (1820–1887), schreef met Max Havelaar (1860) het bekendste Nederlandse boek over de uitbuiting van Java door het koloniale bestuur. Hij was een strijdbaar, grillig en vernieuwend schrijver die met zijn directe stijl generaties lezers en schrijvers beïnvloedde. Zijn pseudoniem is Latijn voor 'ik heb veel gedragen'.

Leven

Eduard Douwes Dekker werd op 2 maart 1820 in Amsterdam geboren als zoon van een scheepskapitein. In 1838 vertrok hij naar Nederlands-Indië, waar hij als ambtenaar in het binnenlands bestuur werkte, onder meer op Sumatra, Celebes (Sulawesi) en Java. In 1846 trouwde hij met Everdine van Wijnbergen, die hij 'Tine' noemde.

In 1856 werd hij assistent-resident van Lebak, op West-Java. Daar ontdekte hij dat de inheemse regent de bevolking uitbuitte. Toen hij die misstanden aankaartte en zijn superieuren hem niet steunden, nam hij ontslag. Terug in Europa, berooid en bitter, schreef hij in 1859 in een hotelkamer in Brussel Max Havelaar. Het boek verscheen in 1860 en sloeg in als een bom.

Het verdere leven van Dekker was rusteloos. Hij leefde van zijn pen en van giften, reisde door Europa, speelde en verloor geld, en raakte van Tine vervreemd. Later leefde hij samen met Mimi Hamminck Schepel, met wie hij na Tine's dood trouwde. Zijn laatste jaren bracht hij door in Duitsland. Hij overleed op 19 februari 1887 in Nieder-Ingelheim bij Mainz.

Stijl en thema's

Max Havelaar zit vreemd en vernieuwend in elkaar. Het boek begint met de koffiemakelaar Batavus Droogstoppel, een benepen burger die alles wat niet nuttig is verafschuwt. Via een pak papieren komt daarna het verhaal van Havelaar in Lebak, met daartussen het tragische verhaal van Saïdjah en Adinda. Aan het eind neemt Multatuli zelf het woord en richt hij zich rechtstreeks tot koning Willem III.

Die mix van satire, ontroering, betoog en verhaal is typerend. Multatuli schreef levendig en scherp, met korte zinnen, plotselinge wendingen en veel ironie. Zijn grote thema's zijn onrecht, hypocrisie, vrijheid van denken en de strijd tegen kerk, fatsoen en bureaucratie. In zijn Ideën schreef hij over alles wat hem bezighield, van opvoeding en godsdienst tot de positie van vrouwen.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Multatuli nu nog?

Max Havelaar is meer dan een schoolklassieker. Het boek stelt vragen die nog altijd spelen: wie profiteert van wat wij consumeren, en wat doe je als het systeem waarvoor je werkt onrecht pleegt? Tegelijk wordt er kritisch naar Multatuli zelf gekeken. Hij keerde zich tegen misbruik, maar niet tegen het koloniale stelsel als zodanig. Die discussie maakt het boek juist interessant om nu te lezen.

Daarnaast is Multatuli een van de grappigste schrijvers uit de negentiende eeuw. Droogstoppel is een van de bekendste typetjes uit de Nederlandse literatuur. En in Woutertje Pieterse, over een fantasierijke jongen in een benauwd Amsterdams gezin, laat hij zien hoe goed hij een kind kon beschrijven.

Waar begin je?

Begin met Max Havelaar. Wil je de oorspronkelijke tekst lezen, neem dan een editie met aantekeningen; er is ook een hertaling in hedendaags Nederlands. Lees daarna een selectie uit de Ideën of de roman Woutertje Pieterse. Wie meer over de man wil weten, kan het Multatuli Museum in Amsterdam bezoeken, in het huis waar hij geboren werd.

Multatuli was een grote inspiratie voor Eddy du Perron, die hem verdedigde tegen critici en over hem schreef in De man van Lebak.

Multatuli lenen in de bibliotheek

Max Havelaar staat in vrijwel elke bibliotheek, in verschillende uitgaven, en is vaak ook als e-book of luisterboek te lenen. Andere titels kun je reserveren als ze niet in je eigen vestiging staan. Zijn volledige werk en brieven zijn gratis te lezen bij de DBNL. Over Multatuli als personage in de literatuurgeschiedenis vind je ook materiaal in het Literatuurmuseum.

Veelgestelde vragen

Wat betekent de naam Multatuli?

Multatuli is Latijn en betekent 'ik heb veel gedragen' of 'ik heb veel geleden'. Eduard Douwes Dekker koos die naam na zijn ontslag in Lebak.

Is Max Havelaar een waargebeurd verhaal?

Het boek is gebaseerd op wat Douwes Dekker in 1856 in Lebak meemaakte, maar het is een roman. Hij veranderde namen, bouwde scènes op en voegde fictieve delen toe, zoals het verhaal van Saïdjah en Adinda.

Waar is Multatuli begraven?

Multatuli overleed in 1887 in Nieder-Ingelheim in Duitsland. Hij werd gecremeerd in Gotha, in een tijd waarin crematie in Nederland nog niet was toegestaan.

Waar begin je met Multatuli?

Met Max Havelaar, het liefst in een editie met aantekeningen of een hertaling. Daarna zijn Woutertje Pieterse en een keuze uit de Ideën goede vervolgstappen.