De oudste bibliotheken van Nederland
Inhoud
De oudste nog bestaande bibliotheek van Nederland op haar oorspronkelijke plek is de Librije in Zutphen, gebouwd tussen 1561 en 1564. Kort daarna volgde de Universiteitsbibliotheek Leiden (1575). De oudste openbare bibliotheek in moderne zin, open voor iedereen, opende veel later: in 1892 in Utrecht. Hieronder staan ze op volgorde, met wat er nog van te zien is.
Tijdlijn
| Jaar | Bibliotheek | Plaats | Nu |
|---|---|---|---|
| 1561–1564 | Librije van de Walburgiskerk | Zutphen | Kettingbibliotheek, te bezoeken met gids |
| 1575 | Universiteitsbibliotheek Leiden | Leiden | Universiteitsbibliotheek met grote bijzondere collecties |
| 1655 | Bibliotheca Thysiana | Leiden | Enige zeventiende-eeuwse bibliotheekgebouw dat nog als bibliotheek dient |
| 1784 | Eerste Nutsbibliotheken (Maatschappij tot Nut van 't Algemeen) | Diverse plaatsen | Opgegaan in latere openbare bibliotheken |
| 1798 | Nationale Bibliotheek, later Koninklijke Bibliotheek | Den Haag | Nationale bibliotheek |
| 1880 | Bibliotheca Rosenthaliana naar Amsterdam | Amsterdam | Bijzondere Collecties UvA |
| 1892 | Eerste openbare leeszaal en bibliotheek | Utrecht | Voorloper van de huidige openbare bibliotheek |
| 1899 | Openbare Leeszaal en Bibliotheek | Dordrecht | Voorloper van de huidige openbare bibliotheek |
Librije Zutphen (1564)
Kerkmeester Conrad Slindewater maakte de plannen; zijn opvolger voerde ze na zijn dood uit. Het resultaat is een kleine zaal aan het 's-Gravenhof, op het voormalige kerkhof van de Sint-Walburgiskerk. De boeken liggen nog altijd vastgeketend aan lessenaars. Lenen kon nooit: je las ter plekke. De collectie groeide van 357 werken in 1570 naar 741 titels in 1903; een wetenschappelijke catalogus uit 2008 telt 826 titels.
Volgens de beschrijving op Wikipedia is de Librije samen met de bibliotheek in Enkhuizen een van de slechts twee historische Nederlandse stadsbibliotheken die nog op hun oorspronkelijke plek staan. Alles over de zaal, de collectie en een bezoek lees je bij de Librije Zutphen.
Universiteitsbibliotheek Leiden (1575)
De bibliotheek is even oud als de Universiteit Leiden, de oudste universiteit van Nederland. Vanaf 31 oktober 1587 was ze in gebruik in een gewelfde ruimte van het Academiegebouw aan het Rapenburg. In 1595 verhuisde ze naar de bovenverdieping van de Faliede Bagijnkerk (Rapenburg 70), waar ze tot 1983 bleef. Sindsdien zit ze in een nieuw gebouw aan de Witte Singel, ontworpen door Bart van Kasteel.
Een bekende prent uit 1610 toont de bibliotheek in de Faliede Bagijnkerk met de boeken vastgeketend aan lange rekken. Tegenwoordig beheert de UB onder meer Oosterse collecties, westerse handschriften, het Prentenkabinet en de KITLV-collectie. Zie ook wetenschappelijke bibliotheken.
Bibliotheca Thysiana (1655)
Het gebouw aan het Rapenburg 25 werd gebouwd om de boeken van Johannes Thysius te huisvesten, die in 1653 jong overleed. Architect Arent van 's-Gravesande ontwierp het in Hollands classicistische stijl. Het is een vroeg voorbeeld van een zaalbibliotheek: de boeken staan in dezelfde ruimte waar je ze leest, langs de wanden in plaats van op lessenaars. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg nam het in 1990 op in de Top 100 van Nederlandse monumenten. Over de boekenmolen en hoe je de Thysiana bezoekt, lees je bij de Bibliotheca Thysiana.
Nutsbibliotheken (vanaf eind achttiende eeuw)
De Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, opgericht in 1784, zette zich in voor volksontwikkeling. In veel plaatsen richtten afdelingen van het Nut een kleine volksbibliotheek op. Van die bibliotheken bestaat in de oorspronkelijke vorm weinig meer, maar ze vormden een belangrijke stap richting de bibliotheek voor iedereen. Lees meer in de geschiedenis van de openbare bibliotheek.
Koninklijke Bibliotheek (1798)
De nationale bibliotheek werd in 1798 opgericht, in de tijd van de Bataafse Republiek, als Nationale Bibliotheek. Onder koning Lodewijk Napoleon kreeg ze in 1806 de naam Koninklijke Bibliotheek. Het verhaal van de KB lees je bij geschiedenis van de KB.
De eerste openbare leeszalen (1892 en 1899)
De openbare bibliotheek zoals je die kent, begon in 1892 in Utrecht, met een leeszaal en bibliotheek in het gebouw Concordia die bedoeld was voor de hele bevolking. Dordrecht volgde op 1 mei 1899. Daar startte in 1908 ook de eerste jeugduitlening. Over de huidige bibliotheken in die steden lees je bij Utrecht en Dordrecht.
Ouder dan Nederland
Ter vergelijking: de bibliotheek van de abdij van Sankt Gallen in Zwitserland gaat terug tot de achtste eeuw en de Vaticaanse Bibliotheek werd in 1475 formeel opgericht. Die en andere historische bibliotheken vind je in de rubriek bibliotheken wereldwijd.
Veelgestelde vragen
Wat is de oudste bibliotheek van Nederland?
De oudste bibliotheek die nog op haar oorspronkelijke plek staat, is de Librije in Zutphen (1561–1564). De oudste universiteitsbibliotheek is die van Leiden uit 1575.
Wat was de eerste openbare bibliotheek van Nederland?
De openbare leeszaal en bibliotheek in Utrecht, geopend in 1892. Het was de eerste bibliotheek die bewust openstond voor de hele bevolking.
Kun je oude bibliotheken in Nederland bezoeken?
Ja, onder meer de Librije in Zutphen (met gids) en de Embassy of the Free Mind in Amsterdam. De Bibliotheca Thysiana is beperkt toegankelijk; kijk vooraf op de officiële sites.
Bijgewerkt: