Cuypersbibliotheek (Rijksmuseum Research Library)

De Cuypersbibliotheek is de onderzoeksbibliotheek van het Rijksmuseum in Amsterdam, officieel de Rijksmuseum Research Library. Ze opende in 1885, tegelijk met het museumgebouw, en geldt als de oudste en grootste kunsthistorische onderzoeksbibliotheek van Nederland. De meeste mensen kennen vooral de zaal: een hoge, negentiende-eeuwse leeszaal met galerijen en ijzeren wenteltrappen, die je als museumbezoeker van bovenaf kunt bekijken.

Feiten in het kort

Een bibliotheek in het ontwerp van Cuypers

Architect Pierre Cuypers (1827–1921) ontwierp het Rijksmuseum, dat in 1885 openging. De bibliotheek kreeg daarin een eigen zaal. Cuypers wilde volgens de overlevering een ruimte die groter en hoger lijkt dan ze is. Dat effect bereikte hij onder meer met kasten en steunen die naar boven en naar beneden dunner worden. De zaal telt vier lagen boekenkasten, met galerijen en ijzeren wenteltrappen.

De inrichting past bij de rest van het museum: rijk beschilderde wanden, houten kasten en een terrazzovloer. Cuypers zag het Rijksmuseum als één samenhangend kunstwerk, en de bibliotheek hoorde daar vanaf het begin bij. Het idee was dat conservatoren en onderzoekers de boeken dicht bij de kunst nodig hadden.

Cuypers was ook betrokken bij de restauratie van de Walburgiskerk in Zutphen (1907–1908), waar hij de middeleeuwse Librije in haar oude staat liet. Zijn bibliotheekzaal in Amsterdam laat zien hoe hij een eeuw later zelf over de vorm van een bibliotheek dacht.

De grote verbouwing

Tussen 2003 en 2013 was het Rijksmuseum grotendeels gesloten voor een ingrijpende renovatie. Ook de bibliotheek werd gerestaureerd: de wandschilderingen, de kasten en de vloer kregen hun oude uitstraling terug. Sinds de heropening van het museum op 13 april 2013 zit de bibliotheek weer op haar oude plek in het hoofdgebouw. Bij die gelegenheid kwam er een kijkbalkon, zodat museumbezoekers de zaal kunnen zien zonder de onderzoekers te storen.

Slechts een deel van de collectie staat in de zaal zelf. De rest ligt in magazijnen en wordt op aanvraag opgehaald.

Wat verzamelt de bibliotheek?

De bibliotheek verzamelt sinds 1885 literatuur die aansluit bij de collectie van het museum: van schilderkunst en prenten tot kunstnijverheid en geschiedenis. Volgens het Rijksmuseum gaat het om:

• veiling- en tentoonstellingscatalogi;
• handels- en collectiecatalogi;
• boeken, tijdschriften en jaarverslagen;
• bijzondere collecties zoals vroege drukken, kunstenaarsboeken en receptenboeken.

Vooral de veilingcatalogi maken de bibliotheek bijzonder. Daarmee kun je nagaan wie een schilderij of voorwerp vroeger bezat. Dat soort herkomstonderzoek (provenance) is belangrijk bij vragen over roofkunst uit de Tweede Wereldoorlog en over voorwerpen uit koloniale context. De bibliotheek heeft ook een uitgebreide collectie over koloniale geschiedenis en biedt toegang tot databases zoals Art Sales Catalogues Online, met meer dan 20.000 historische veilingcatalogi uit de periode 1600–1900.

De cijfers lopen per bron uiteen. Wikipedia noemt circa 90.000 veilingcatalogi, de website van het museum spreekt van ongeveer 60.000. Neem zulke getallen daarom als indicatie.

Bezoeken en onderzoek doen

Als museumbezoeker kun je de zaal vanaf het kijkbalkon zien. Je hebt daarvoor een gewoon toegangsbewijs voor het Rijksmuseum nodig. Het is een van de meest gefotografeerde plekken in het gebouw.

Als onderzoeker of student ben je welkom als je onderzoek doet met de collecties van het Rijksmuseum. Je zoekt vooraf in de online catalogus en reserveert een werkplek. Boeken raadpleeg je in de leeszaal; lenen kan niet. De meeste databases zijn alleen ter plekke te gebruiken. Kijk voor de actuele regels en openingstijden op rijksmuseum.nl.

Dat is een groot verschil met een openbare bibliotheek, waar je boeken mee naar huis neemt. Over het onderscheid lees je meer bij wetenschappelijke bibliotheken. Voor gewone leesboeken in Amsterdam ga je naar de OBA.

Vergelijking

Met haar galerijen en ijzeren wenteltrappen hoort de Cuypersbibliotheek bij de klassieke zaalbibliotheken, een type dat je ook ziet in bibliotheekarchitectuur. Ze staat vaak op lijstjes van de mooiste bibliotheken van Nederland, naast de LocHal in Tilburg en de Thysiana in Leiden. Een overzicht van andere unieke collecties vind je bij bijzondere bibliotheken.

Veelgestelde vragen

Kun je de bibliotheek van het Rijksmuseum gratis bezoeken?

Je ziet de zaal vanaf het kijkbalkon tijdens een museumbezoek, dus met een gewoon museumkaartje of Museumkaart. Voor onderzoek reserveer je een werkplek via de website van het Rijksmuseum.

Waarom heet het de Cuypersbibliotheek?

De zaal is ontworpen door Pierre Cuypers, de architect van het Rijksmuseum. De officiële naam is Rijksmuseum Research Library.

Kun je boeken lenen bij de Cuypersbibliotheek?

Nee. Het is een raadpleegbibliotheek: je bestelt boeken en leest ze in de leeszaal.