Lijmen/Het been

Lijmen en het vervolg Het been van Willem Elsschot vormen samen een van de bekendste tweeluiken uit de Vlaamse literatuur. Een mislukte idealist gaat in de leer bij een gewetenloze zakenman die bedrijven overhaalt om enorme aantallen exemplaren van een nepblad te kopen. In het tweede deel krijgt die zakenman last van zijn geweten. Beide boeken zijn kort, droog geestig en verrassend actueel.

Waar gaat Lijmen/Het been over?

Een naamloze verteller komt in een café een oude bekende tegen: Laarmans, die er opvallend welvarend uitziet. Laarmans vertelt hoe hij, na een mislukt bestaan als idealist, in dienst kwam van Boorman. Die geeft een tijdschrift uit, het Algemeen Wereldtijdschrift voor Financiën, Handel, Nijverheid, Kunsten en Wetenschappen. Het blad heeft geen echte lezers. Het verdienmodel is "lijmen": Boorman bezoekt bedrijven, schrijft een lovend artikel over hen en praat hen vervolgens een gigantische oplage van het blad aan.

Laarmans leert het vak van zijn meester, en de lezer kijkt mee hoe Boorman zijn slachtoffers inpakt. In Het been, vijftien jaar later geschreven, staat de vraag centraal of zo'n man berouw kan krijgen en of hij het kwaad dat hij heeft aangericht nog kan herstellen.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Lijmen. Boorman neemt Laarmans aan als secretaris. Laarmans ziet hoe Boorman te werk gaat bij verschillende bedrijven. Niet elke poging lukt: een eerlijke meubelmaker laat zich niet inpakken. Het grootste succes is de smederij van de familie Lauwereyssen. De zaak wordt geleid door de zus van de smid, een vrouw met een slecht been. Boorman praat haar een bestelling van honderdduizend exemplaren van het Wereldtijdschrift aan, veel meer dan het bedrijf kan betalen. Als Boorman haar later uit een soort medelijden de laatste betaling wil kwijtschelden, weigert ze: een afspraak is een afspraak. Aan het eind biedt Laarmans de verteller een baan als secretaris aan. De verteller slaat op de vlucht.

Het been. Jaren later zoekt de verteller Laarmans opnieuw op. Hij werkt inmiddels weer als bediende bij een scheepsbouwbedrijf. Boorman is na de dood van zijn vrouw uit zijn evenwicht geraakt. Op een markt glijdt hij uit en valt hij tegen mevrouw Lauwereyssen aan, die inmiddels haar been kwijt is en met een houten been loopt. Het been wordt een obsessie voor Boorman: hij wil het geld van destijds teruggeven. Zijn neef Jan, die priester is geworden, zegt dat alleen echte teruggave hem kan verlossen.

Mevrouw Lauwereyssen wil echter niets van Boorman aannemen. Hij probeert het via een creditnota, via een deurwaarder en via een officiële geldbewaarplaats, maar alles loopt vast. Als haar smederij geveild wordt, biedt Boorman precies het bedrag dat hij haar schuldig meent te zijn. Hij wordt voor gek verklaard en opgenomen, en komt pas via neef Jan weer vrij. Uiteindelijk aanvaardt de vrouw het geld en is Boorman verlost van "het been". Laarmans gaat terug naar zijn kantoorwerk en Boorman pakt het lijmen gewoon weer op.

Thema's en motieven

• Zakendoen zonder moraal. Boorman verkoopt niets dan lucht en noemt dat handel. Het boek is een satire op reclame en zakelijke praatjes.
• Verraden idealisme. Laarmans was ooit een idealist, maar raakt in de ban van Boormans cynisme.
• Schuld en boetedoening. In Het been wil Boorman zijn geweten zuiveren, maar de wereld laat zich niet zo makkelijk rechtzetten.
• Trots en eergevoel. Mevrouw Lauwereyssen houdt vast aan haar woord, ook als ze daar zelf door verarmt.
• Meester en leerling. Laarmans bewondert en verafschuwt Boorman tegelijk.

Personages

• Laarmans: ex-idealist en kantoorbediende, Boormans secretaris en de verteller van het middendeel.
• Boorman: uitgever van het Wereldtijdschrift, een meesterlijke lijmer die in Het been door wroeging wordt getroffen.
• Mevrouw Lauwereyssen: runt de smederij van haar broer, heeft een slecht been en later een houten been.
• Neef Jan: familie van Boorman, priester, die aandringt op teruggave.
• De verteller: een naamloze ik-figuur die het verhaal opent en afsluit.

Laarmans keert terug in Elsschots latere roman Kaas, waarin hij zelf een poging doet om zakenman te worden.

Stijl

Elsschot schrijft sober, precies en ironisch. Hij gebruikt weinig woorden, maar elk woord telt. De opgeblazen taal van reclame en zakenbrieven drijft hij op de spits door haar letterlijk te citeren in de mond van Boorman. Achter het cynisme zit veel mededogen met de slachtoffers. De opbouw als raamvertelling zorgt voor afstand: je hoort het verhaal uit de tweede hand, via Laarmans, en de buitenste verteller geeft er zijn eigen commentaar op.

Achtergrond, ontvangst en verfilming

Elsschot werkte zelf in de reclame. Samen met Jules Valenpint, die model stond voor Boorman, werkte hij aan een Franstalig blad dat sterk op het Wereldtijdschrift leek. Het been schreef hij op aandringen van Menno ter Braak, die er ook een inleiding bij schreef. Sinds 1943 verschijnen de twee boeken meestal samen in één band.

In 2000 verfilmde Robbe De Hert het tweeluik als Lijmen/Het been, met Koen De Bouw als Laarmans, Mike Verdrengh als Boorman en Willeke van Ammelrooy als mevrouw Lauwereyssen. Van Ammelrooy kreeg voor die rol een Gouden Kalf.

Waarom lees je het vandaag nog?

Wie weleens een "gratis" advertentiepakket, een opdringerige verkoper of een influencer met een verdienmodel heeft gezien, herkent Boorman meteen. Het boek is kort, grappig en laat tegelijk zien hoe ver mensen gaan voor geld en hoe moeilijk het is om iets goed te maken.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit wat "lijmen" precies is en waarom het Wereldtijdschrift eigenlijk geen tijdschrift is.
• Bespreek de raamvertelling: wat voegt de naamloze verteller toe?
• Is Boorman in Het been echt veranderd? Over die vraag zijn critici het oneens. Neem zelf stelling.
• Vergelijk Laarmans hier met de Laarmans uit Kaas.
• Vergelijk het boek met de film van Robbe De Hert, of met Elsschots debuut Villa des Roses.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, vaak ook als e-book. Meer over de schrijver lees je op de pagina over Willem Elsschot, en meer boeken uit deze periode vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wat betekent lijmen bij Elsschot?

Lijmen is de verkooptruc van Boorman: hij schrijft een vleiend artikel over een bedrijf en praat het daarna een enorme hoeveelheid exemplaren van zijn blad aan. Het woord betekent zoiets als iemand inpakken of erin laten lopen.

Moet je Lijmen lezen voordat je Het been leest?

Ja, dat is aan te raden. Het been gaat direct verder op wat er in Lijmen met mevrouw Lauwereyssen is gebeurd. De meeste uitgaven bevatten beide delen.

Wanneer verschenen Lijmen en Het been?

Lijmen verscheen in 1924 als boek, na een voorpublicatie in De Vlaamsche Gids. Het been volgde in 1938.

Is Lijmen/Het been verfilmd?

Ja, in 2000 door Robbe De Hert, met Mike Verdrengh als Boorman, Koen De Bouw als Laarmans en Willeke van Ammelrooy als mevrouw Lauwereyssen.