Het fregatschip Johanna Maria

Het fregatschip Johanna Maria is de bekendste roman van Arthur van Schendel. Het boek vertelt het levensverhaal van een zeilschip en van de zeilmaker Jacob Brouwer, die zijn hele leven aan dat schip verbonden blijft. Het is een sober geschreven, beklemmend verhaal over liefde, bezit en het einde van de zeilvaart.

Waar gaat Het fregatschip Johanna Maria over?

Op de werf van Oostenburg in Amsterdam wordt een nieuw fregatschip te water gelaten: de Johanna Maria. Aan boord monstert Jacob Brouwer aan, een eenzelvige zeeman die door gebrek aan geld geen stuurmansopleiding kon volgen en zeilmaker is geworden. Vanaf het begin voelt hij zich met het schip verbonden, sterker dan met welk mens ook.

Het boek volgt de reizen van de Johanna Maria over de oceanen, de wisselende bemanningen, kapiteins en eigenaren. Centraal staat steeds Brouwers ene droom: het schip ooit van hemzelf laten zijn. Dat verlangen bepaalt zijn hele leven.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Brouwer groeit op in een gezin met een gewelddadige, drinkende vader. Hij heeft als kind gezien hoe zijn moeder werd mishandeld, en zijn jongere zusje Johanna stierf jong. Die herinneringen verklaren voor een deel zijn eenzaamheid en zijn hechting aan het schip, dat bovendien de naam van zijn zusje lijkt te dragen.

Op de reizen werkt Brouwer hard en zuinig. Hij bewaakt het schip alsof het zijn eigen kind is en ergert zich aan iedereen die het slecht behandelt. Om genoeg geld bij elkaar te krijgen, spaart hij en houdt hij zich bezig met smokkel. Wanneer een stuurman het schip schade toebrengt, raakt Brouwer zo buiten zichzelf dat hij de man overboord duwt. Later beseft hij dat hij in zijn obsessie op zijn vader is gaan lijken.

Intussen verandert de wereld: stoomschepen verdringen de zeilvaart en de Johanna Maria raakt uit de tijd. Brouwer blijft het schip trouw tot zijn dood. Aan het eind ligt het schip verlaten stil, seizoen na seizoen, alsof de tijd er geen vat meer op heeft.

Thema's en motieven

• Obsessie en bezit. Brouwers liefde voor het schip is zo groot dat ze hem eenzaam en zelfs gewelddadig maakt.
• Eenzaamheid. Brouwer heeft geen vrouw, geen vrienden en nauwelijks familie; het schip is zijn enige houvast.
• Noodlot en herhaling. Hij ontdekt dat hij het geweld van zijn vader herhaalt, al is het in een andere vorm.
• Vergankelijkheid. Het einde van de zeilvaart staat voor het einde van een tijdperk.
• Zee en reizen. De zee is decor en tegenstander tegelijk.

Personages

• Jacob Brouwer: zeilmaker, eenzelvig, plichtsgetrouw en bezeten van het schip.
• De Johanna Maria: het schip zelf, bijna een personage met een eigen levensloop.
• Kapiteins, stuurlieden en bemanningsleden: wisselen in de loop van het boek, terwijl Brouwer blijft.
• Brouwers vader, moeder en zusje Johanna: bepalen zijn achtergrond.

Stijl

Van Schendel schrijft sober en eenvoudig van zinsbouw. Hij suggereert meer dan hij uitlegt en gebruikt opvallend weinig directe rede: gesprekken worden vaak indirect weergegeven. Daardoor heeft het boek een rustige, haast plechtige toon, als een kroniek. De opbouw is cyclisch: het begin en het eind spiegelen elkaar. Het verhaal wordt verteld door een verteller die op afstand blijft, wat Brouwers eenzaamheid nog sterker laat voelen.

Ontvangst

Het boek werd bij verschijning lovend ontvangen en geldt als het hoogtepunt van Van Schendels "Hollandse" romans, die rond 1930 verschenen. Het werd in verschillende talen vertaald en wordt nog altijd herdrukt. Van Schendel woonde zelf lange tijd in Italië, maar schreef in deze periode juist over het Nederlandse verleden.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek laat zien hoe een liefde kan omslaan in obsessie, een thema dat nooit veroudert. Daarnaast geeft het een sfeervol beeld van de laatste jaren van de grote zeilvaart. De rustige stijl vraagt wat geduld, maar beloont je met een verhaal dat lang blijft hangen.

Tips voor je boekverslag

• Bespreek de relatie tussen Brouwer en het schip: is het liefde, bezit of iets anders?
• Leg uit hoe zijn jeugd en zijn vader doorwerken in zijn gedrag.
• Let op de stijl: waarom gebruikt Van Schendel zo weinig directe rede?
• Bespreek het einde in relatie tot de opkomst van de stoomvaart.
• Vergelijk het boek met andere romans uit deze periode, zoals Karakter of Villa des Roses.

Het boek is te leen bij de bibliotheek en soms als e-book. Oudere uitgaven vind je via de DBNL. Meer werken uit deze periode staan bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wie is de hoofdpersoon van Het fregatschip Johanna Maria?

De hoofdpersoon is Jacob Brouwer, een zeilmaker die zijn hele leven aan het schip verbonden blijft. Je kunt ook zeggen dat het schip zelf de hoofdpersoon is.

Wanneer verscheen Het fregatschip Johanna Maria?

De roman verscheen in 1930, eerst in het tijdschrift De Gids en daarna als boek.

Waarom is Brouwer zo gehecht aan het schip?

Hij heeft geen familie of vrienden om zich aan te hechten, en zijn jeugd was onveilig. Het schip geeft hem houvast en lijkt bovendien vernoemd naar zijn jong gestorven zusje.

Is het boek moeilijk te lezen?

De zinnen zijn eenvoudig, maar er wordt weinig gepraat en weinig uitgelegd. Wie van sfeer en rustig vertellen houdt, leest het goed.