De bibliotheek van Alexandrië

De bibliotheek van Alexandrië in Egypte was de beroemdste bibliotheek van de oudheid. Ze ontstond in de derde eeuw voor Christus onder de Ptolemaeïsche koningen en was onderdeel van het Mouseion, een onderzoeksinstituut. Het populaire beeld van één grote brand die alle kennis vernietigde klopt niet: de bibliotheek raakte in de loop van eeuwen in verval. In 2002 opende in dezelfde stad de moderne Bibliotheca Alexandrina.

Feiten in het kort

Ontstaan

Na de dood van Alexander de Grote kreeg zijn generaal Ptolemaeus I Egypte in handen. Alexandrië werd onder diens dynastie een centrum van Griekse wetenschap. Ptolemaeus I legde mogelijk de basis voor de bibliotheek, maar ze kreeg waarschijnlijk pas vorm onder zijn zoon Ptolemaeus II Philadelphus. Het verhaal dat Demetrius van Phalerum de bibliotheek opzette, komt uit de zogenoemde Brief van Aristeas, een latere bron die historici als onbetrouwbaar beschouwen.

De Ptolemaeën verzamelden boeken agressief. Volgens overlevering werden boeken op schepen die de haven binnenliepen in beslag genomen en gekopieerd; de eigenaar kreeg de kopie terug. Hoeveel boekrollen er waren, weet niemand. Schattingen lopen uiteen van 40.000 tot 700.000.

Geleerden en uitvindingen

De bibliotheek trok de belangrijkste geleerden van haar tijd:

• Zenodotus werkte aan betrouwbare teksten van Homerus.
• Callimachus stelde de Pinakes samen, een overzicht van Griekse literatuur dat vaak als een van de eerste bibliotheekcatalogi wordt gezien.
• Eratosthenes berekende de omtrek van de aarde verrassend nauwkeurig.
• Aristophanes van Byzantium voerde accenttekens in het Grieks in.
• Aristarchus van Samothrace schreef invloedrijke commentaren op Homerus.

Callimachus' idee om boeken te ordenen en te beschrijven is de verre voorloper van moderne catalogussen en indelingen zoals de SISO-code in Nederlandse bibliotheken.

Hoe verdween de bibliotheek?

Er was geen enkele catastrofe, maar een lange neergang:

1. Rond 145 v.Chr. verdreef Ptolemaeus VIII buitenlandse geleerden. Het prestige van de bibliotheek nam af.
2. 48 v.Chr.: tijdens de strijd in Alexandrië sloeg vuur van de schepen van Julius Caesar over naar de havens. Bronnen zijn het oneens over de schade; waarschijnlijk brandde een pakhuis of een deel van de collectie af, maar bleef de bibliotheek bestaan.
3. Romeinse tijd: de bibliotheek verloor betekenis. Na het midden van de derde eeuw na Christus verdwijnen vermeldingen van het Mouseion. Bij gevechten onder keizer Aurelianus rond 272 werd de wijk met de bibliotheek waarschijnlijk zwaar beschadigd.
4. 391 n.Chr.: een christelijke menigte verwoestte onder bisschop Theophilus het Serapeum, een tempel met een 'dochterbibliotheek'. Of daar toen nog boeken waren, is onbekend.

Het verhaal dat kalief Omar na de Arabische verovering in 642 de boeken liet verbranden, duikt pas eeuwen later op in Arabische bronnen. De meeste historici vinden het onbetrouwbaar.

De Bibliotheca Alexandrina

In 1988 schreef UNESCO met Egypte een internationale prijsvraag uit voor een nieuwe bibliotheek. Het Noorse bureau Snøhetta won tegen 524 andere inzendingen. De bouw begon in 1995 en op 16 oktober 2002 werd het gebouw officieel geopend.

Het ontwerp is een schuin afgesneden cilinder die naar de zee kantelt, als een opkomende zon. De granieten buitenmuur is bedekt met tekens uit vele schriften. Binnen ligt een leeszaal van ongeveer 20.000 m² over elf niveaus onder een glazen dak van 32 meter hoog; bij de opening was dat de grootste leeszaal ter wereld. Er is plankruimte voor acht miljoen boeken. Bij de opening was de collectie veel kleiner: de bibliotheek bezat 500.000 boeken en kreeg er 500.000 bij als schenking van de Bibliothèque nationale de France. Het Internet Archive schonk een kopie van miljarden webpagina's en een scanfaciliteit.

Het complex bevat ook musea, waaronder een Oudheidkundig Museum, een Handschriftenmuseum en het Sadat-museum.

Bezoeken

De Bibliotheca Alexandrina ligt aan de Corniche, de boulevard langs de Middellandse Zee. Je kunt de leeszaal en musea bezoeken met een kaartje; er zijn rondleidingen. Van de antieke bibliotheek zijn geen resten met zekerheid aan te wijzen. Een andere bewaarde antieke bibliotheek die je wel kunt zien, is de bibliotheek van Celsus in Efeze.

Veelgestelde vragen

Hoeveel boeken had de bibliotheek van Alexandrië?

Dat weet niemand precies. Schattingen lopen uiteen van 40.000 tot 700.000 boekrollen. Een boekrol bevatte vaak maar een deel van een werk.

Heeft Julius Caesar de bibliotheek van Alexandrië verbrand?

Niet helemaal. In 48 v.Chr. ontstond een brand door gevechten in de haven, maar waarschijnlijk ging alleen een deel van de collectie verloren. De bibliotheek verdween pas eeuwen later geleidelijk.

Bestaat de bibliotheek van Alexandrië nog?

De antieke bibliotheek niet. Sinds 2002 staat in Alexandrië wel de Bibliotheca Alexandrina, een moderne bibliotheek en cultureel centrum.